Stepping Stones

Het Biotoopverbeteringsproject Midden-Ooststellingwerf

Via bloemrijke postzegels naar meer biodiversiteit in Ooststellingwerf

Landschapspijn; het Friese woord van het jaar 2016. De term is onlangs door bioloog Theunis Piersma gebezigd en vervolgens opgepikt door een LC-journaliste die er een reportage over schreef.

Landschapspijn zou voortkomen uit een onderbuikgevoel. Het wordt in verband gesteld met de kaalslag en de schaalvergroting in de landbouw. De term wordt nadrukkelijk verbonden met de monotone wei- en akkerlanden die voor insecten (bijen, vlinders), vogels of andere diersoorten maar weinig voedsel te bieden hebben. Ook in Ooststellingwerf speelt deze problematiek. Om concurrentie het hoofd te kunnen bieden heeft zich ook hier een transitie voorgedaan in de agrarische bedrijfsstijl. Het bedrijf is ingericht op een efficiënte manier van werken met een zo’n hoog mogelijke productie. De minder productieve zandgronden, in vergelijking met de kleistreek, worden daarom benut als veeteeltgebied. Dit uit zich in eindeloze graslanden afgewisseld met maïsakkers, terwijl slechts her en der andersoortige akkergewassen verbouwd worden.
 

Een aantal decennia geleden was dit anders. De bedrijven waren kleinschaliger, kenden een andere bedrijfsvoering en er was meer afwisseling in gewassen. De flora en fauna was rijker en in vele grotere aantallen aanwezig in het boerenland. Natuurlijk is het een utopie om terug te willen keren naar de situatie van toen. Dat is onze insteek ook niet. Wij beoogen met kleine aanpassingen in het huidige agrarische landschap iets te doen tegen de achteruitgang van de biodiversiteit. Het speerpunt in ons plan vormen zogenoemde postzegels: kleine stukjes land van agrariërs die onbenut blijven in de dagelijkse bedrijfsvoering, of stukken van een perceel die om uiteenlopende redenen een zeer slechte opbrengst leveren. Deze postzegels willen wij inzaaien met kruidenmengsels van inheemse akkerkruiden. Kruiden die in lang vervlogen tijd ook voorkwamen op de graan- en roggeakkers in Zuidoost-Friesland.

Deze met akkerkruiden ingezaaide postzegels zijn om twee redenen van belang: als voedselbron en als beschuttingsplek. De bloeiende akkerkruiden leveren voedsel aan insecten zoals de bij en de vlinder. Op hun beurt vormen deze insecten weer een voedselbron voor weide- en akkervogels.

Daarnaast zijn de veldjes in de winter ook van groot belang. In tegenstelling tot maïsakkers worden de akkerkruiden niet geoogst, gemaaid of geploegd. ’s Winters bieden de postzegels dus beschutting en daarnaast kunnen (overwinterende) akkervogels zich tegoed doen aan de vrijgekomen zaden. Een bijkomend voordeel is dat het kleinschalige en beschutte zandlandschap van Ooststellingwerf zich hier bij uitstek voor leent. Vanwege de vele wallen en bosjes liggen veel van de postzegels op gunstige posities in het landschap. Ze bieden voedsel op beschutte plekken; beschut tegen de wind en tegen predatoren. Ideaal dus voor soorten die bijna of geheel zijn verdwenen in ons landschap zoals de kwartel of patrijs. Hetzelfde geldt voor de kwetsbare en bedreigde kleinere weide- of akkervogels zoals de veldleeuwerik, geelgors of bijvoorbeeld de gele kwikstaart. Het Zuidoost-Friese landschap, vooral het deel dat met houtwallen doorsneden is, biedt als habitat veel potentie voor dergelijke soorten. In de volgende hoofdstukken zullen we ons projectvoorstel nader uitwerken en geven we aan hoe we de biodiversiteit in Ooststellingwerf een impuls willen geven.

 

2. Voorbereiding en haalbaarheid

Het projectidee komt uit de koker van de Wild Beheerseenheid Ooststellingwerf (in het vervolg W.B.E.). Vroeger waren zij jagers in de traditionele zin van het woord. Tegenwoordig verschuiven hun verantwoordelijkheden steeds meer op naar die van natuurbeheerders. Leden van de W.B.E. zagen in de afgelopen decennia met lede ogen aan hoe de biodiversiteit is achteruitgegaan. Ooststellingwerf volgt in die zin de landelijke trend. Kortgeleden zijn er contacten gelegd met de Agrarische Natuurvereniging De Gagelvenne (in het vervolg Gagelvenne) om hier gezamenlijk mee aan de slag te gaan. Het gezamenlijke uitgangspunt was daarbij om met minimale middelen maatregelen te nemen die een positief effect konden hebben op de lokale flora en fauna. Al snel kwamen de partijen tot een ´biotoopverbeteringsproject´ zoals dat nu voor u ligt.

Soortgelijk initiatieven zijn op een iets andere wijze ook uitgevoerd in Groningen, een deel van Drenthe en in de Achterhoek. De resultaten van deze projecten zijn hoopvol. In de Achterhoek startte men in 2013 met het project ´Samen voor de patrijs in Aalten´. Mede door het inzaaien van akkerranden en postzegels steeg het aantal broedparen explosief. In Groningen zijn ook grote successen geboekt. Zij hebben langs akkers meerjarige randen aangelegd om een geschikt biotoop te creëren voor de grauwe kiekendief. Het aantal broedparen van de laatstgenoemde soort nam aanzienlijk toe en ook de zeer zeldzame grauwe gors is weer gesignaleerd in het Groninger landschap. Natuurlijk bevinden wij ons in een andere omgeving, maar ondanks dat achtten wij het Ooststellingwerfse landschap juist zeer kansrijk. Het landschap bevat namelijk alle ingrediënten: het is kleinschalig, bevat veel houtwallen en ook zijn er vele kleinschalige natuurgebieden te vinden.

Reden genoeg om reeds in 2016 een zeer kleinschalige test in Elsloo op te zetten. De resultaten waren hoopvol en daarom hebben beide partijen de handen ineen geslagen met als uitkomst het indienen van deze projectaanvraag.

3. Doel
Het aanleggen van kruidenrijke postzegels die zullen dienen als stepping stones tussen houtwallen en kleinschalige natuurgebieden. Deze structuur moet een directe positieve bijdrage leveren aan het herstel van de biodiversiteit in Ooststellingwerf.

Dit hoofddoel kunnen we uiteen zetten in de volgende subdoelen:

- Het aanleggen van de kruidenrijke postzegels zal een positief effect hebben op de biodiversiteit. Wij richten ons voornamelijk op akkervogels en de insectenwereld. Bij akkervogels kunt u denken aan soorten als de patrijs, de veldleeuwerik, de gele kwikstaart, de geelgors, de boerenzwaluw, de graspieper of bijvoorbeeld de fazant. Het zijn allemaal soorten die momenteel zeer zeldzaam zijn in Ooststellingwerf, of hier in zijn geheel niet meer voorkomen. Voor de insectenwereld kunt u denken aan de talloze bij-, hommel- en vlindersoorten waarvan er tegenwoordig veel onder druk staan. Met ons initiatief hopen wij deze achteruitgang in Ooststellingwerf een halt toe te roepen.

- Er wordt steeds vaker gesproken over verduurzaming van de landbouw. Deze verduurzaming zou een ‘license to produce’ moeten zijn voor de boer. In het huidige systeem is dit niet altijd even makkelijk. Dit project zal bijdragen aan de verduurzaming van de landbouw en toont de bereidwilligheid van agrarische ondernemers om mee te helpen aan het herstel van de biodiversiteit.

- Door het aanleggen van de kruidenrijke postzegels helpen we mee om een aantrekkelijk landschap te creëren. Dit versterkt de leefbaarheid van onze woonomgeving, zowel voor lokale inwoners en voor toeristen.

- Mensen informeren en onderwijzen over de positieve effecten die deze ingreep kan hebben op de biodiversiteit.

- De ogen openen voor een effectief bemestingsplan. Bemesten op kansrijke locaties en de natuur de ruimte geven daar waar het kan.
 

4. Doelgroep
De belangrijkste doelgroep is dit maal niet de mens; het is de flora en fauna die direct profiteert van ons project. Maar daarnaast profiteert de mens natuurlijk ook. Inwoners van Ooststellingwerf en recreanten zullen de leefomgeving hoger waarderen door de bloemenrijke postzegels die op zichtlocaties beleefbaar zijn. Hiermee heeft ons project ook een direct maatschappelijk rendement. Wandelaars of passerende fietsers kunnen genieten van de bloemenmengsels. Tevens zullen wij mensen informeren over het project en over de resultaten via jaarlijkse ‘open dagen’, social media en een informatieavond.

Niet onbelangrijk is dat wij met dit project ook talloze dieren en insecten helpen. Hoeveel dit zullen zijn is niet op voorhand in te schatten. Daarnaast geldt natuurlijk dat wij iedereen hopen aan te spreken die oog heeft voor het landschap en kan genieten van de ingezaaide bloemenmengsels.

5. Projectduur
Hier is een korte uitleg van het project op zijn plaats. Ons doel is duidelijk: het inzaaien van postzegels bij agrariërs. Deze postzegels vormen ´stepping stones´ voor vogels en insecten in het monotone landschap tussen kleinschalige natuurgebieden in. Wij trachtten een olievlek te creëren die zich steeds verder uitbreidt. De projectaanvraag is voor twee jaar: in jaar één kunnen soorten naar de gebieden toe migreren en in het tweede jaar kan een stabiele populatie worden opgebouwd.

Voor een goede bloei in de zomer moeten de kruidenmengsels het voorjaar de grond in. Dit zou betekenen dat de eerste mengsels pas in het voorjaar van 2018 gezaaid zouden kunnen worden. Voor deze projectaanvraag hebben we echter al vele agrariërs bereid gevonden om mee te doen aan het project. Daarom is besloten reeds in dit voorjaar al te beginnen met het inzaaien van de postzegels. De Gagelvenne heeft zich bereid gevonden om borg te staan voor deze initiële kosten. Het project kan hierdoor dit jaar al van start gaan en duurt voort tot in het najaar van 2018.

Het project kent weinig risico’s of valkuilen. Leden van de Gagelvenne vormen de grootste landeigenaren van de postzegels. Zij hebben reeds toegezegd om postzegels twee achtereenvolgende jaren in te zaaien met de kruidenmengels. Agrariërs die niet lid zijn van de Gagelvenne kunnen ook vrijwillig instappen. Ook zij doen een toezegging om twee jaar lang aan het project mee te doen. Een belangrijk punt is dat de locatie van de postzegel aangepast kan worden indien dit voor de bedrijfsvoering nodig blijkt.

Natuurlijk valt en staat het met de financiële middelen waarmee het plan uitgerold kan worden. Daarmee vormt de maand juli een belangrijk beslismoment of het project al dan niet in werking wordt gezet.